کاتێک ناوی زۆنگاوەکانی باشووری عێراق دێت، زۆربەی خەڵک بیر لە ناوچەیەکی پڕ ئاو، قامیشەڵان و پڕ لە ماسی دەکەنەوە؛ بەڵام ئەو ناوچانە کە هەزاران ساڵ بە یەکێک لە گرنگترین سیستەمە ژینگەییەکانی جیهان ناسراون، ئێستا لەگەڵ یەکێک لە گەورەترین هەڕەشەکانی مێژووی خۆیان ڕووبەڕوون. نوێترین توێژینەوە زانستی و ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان هۆشداری دەدەن کە گۆڕانی کەشوهەوا، وشکەساڵی و بەڕێوەبردنی نادروستی سەرچاوەکانی ئاو، دەتوانن ئەم میراتە سروشتییە بگەنێننە قۆناغێک کە گەڕاندنەوەی زۆر ئەستەم بێت.
نوێترین توێژینەوەی زانستی؛ گۆڕانی کەشوهەوا تەنیا هۆکار نییە
لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٦، گۆڤاری زانستی Scientific Reports توێژینەوەیەکی نوێی بڵاوکردەوە کە بە یەکێک لە وردترین لێکۆڵینەوەکان لەسەر زۆنگاوەکانی باشووری عێراق دادەنرێت.
توێژەران بە بەکارهێنانی داتاکانی مانگە دەستکردەکان و زانیارییەکانی ساڵانی ٢٠٠٠ تا ٢٠٢٣، گەیشتنە ئەو دەرئەنجامەی کە گۆڕانی کەشوهەوا تەنها هۆکاری وشکبوونی زۆنگاوەکان نییە. بەڵکو کەمبوونەوەی ئاو لە دەجلە و فورات، دروستکردنی بەند لە سەرچاوەی ڕووبارەکان و شێوازی بەڕێوەبردنی ئاو، هاوشانی گەرما و کەمبوونی باران، ڕۆڵێکی بنچینەییان هەیە.
توێژینەوەکە ئاماژە دەکات لە کاتی وشکەساڵیدا زۆنگاوەکان بە خێرایی ئاو لەدەست دەدەن، بەڵام گەڕانەوەیان بۆ دۆخی ئاسایی زۆر هێواشترە؛ واتە هەر ساڵێکی وشکەساڵی، کاریگەرییەکی درێژخایەنتر جێدەهێڵێت.
چل ساڵ گۆڕان؛ وێنەکان لە ئاسمانەوە چی دەڵێن؟
هەمان ساڵ، توێژینەوەیەکی دیکە کە بە وێنەکانی مانگە دەستکردەکانی Landsat و Sentinel ئەنجامدرا، گۆڕانکارییەکانی نێوان ساڵانی ١٩٨٤ تا ٢٠٢٤ی پشکنی.
دەرئەنجامەکان نیشان دەدەن کە ڕووبەری ئاو و ڕووەکی زۆنگاوەکان بە شێوەیەکی بەردەوام دابەزیوە و توندترین قۆناغی وشکەساڵی لە دوو دەیەی دواوە تۆمارکراوە.
توێژەران دەڵێن ئەگەرچی کەمبوونی باران کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەیە، بەڵام بەندەکانی سەر دەجلە و فورات و کەمبوونەوەی ئاوە هاتووەکانیش بە هەمان ئەندازە گرنگن.
UNDP؛ ژیانی خەڵکی زۆنگاوەکان گۆڕاوە
ڕاپۆرتی نوێی بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNDP)، کە لە پارێزگاکانی ذی قار، میسان و بەسرە ئەنجامدراوە، تیشک دەخاتە سەر لایەنی مرۆیی قەیرانەکە.
بەپێی ڕاپۆرتەکە، کەمبوونی ئاو و گۆڕانی کەشوهەوا ژیانی هەزاران خێزانی ناوچەکەی گۆڕیوە. ماسیگیری، بەخێوکردنی گاومێش و دروستکردنی بەرهەم لە قامیش، کە سەرچاوەی سەرەکیی داهات بوون، ئێستا بە هۆی وشکبوونی زۆنگاوەکان بەردەوام لاواز دەبن.
ئاژانسەکە پێداگری دەکات کە پاراستنی زۆنگاوەکان تەنها پاراستنی ژینگە نییە؛ بەڵکو پاراستنی شێوازی ژیان و میراتی کۆمەڵایەتیی خەڵکی ئەو ناوچەیەشە.
FAO؛ هەزاران خێزان لە مەترسیدان
ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (FAO) لە ڕاپۆرتی نیسانی ٢٠٢٦ی خۆیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە زیاتر لە ٦٠٠٠ خێزان لە زۆنگاوەکان ژیانیان بە بەخێوکردنی گاومێش دەبەستن.
بەڵام وشکەساڵی و کەمبوونی ئاو بووەتە هۆی کەمبوونەوەی لەوەڕگا، مردنی ئاژەڵ و دابەزینی بەرهەمی شیر. لە هەندێک ناوچە، خێزانەکان ناچار بوون گاومێشەکانیان بە نرخێکی نزم بفرۆشن یان بۆ ناوچەکانی دیکە کۆچ بکەن.
بارانبارینی ٢٠٢٦؛ هیوایەک، بەڵام چارەسەر نییە
بەهاری ٢٠٢٦ بارانبارین لە چەند ناوچەیەکی عێراق باشتر بوو، کە بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاو لە هەندێک زۆنگاودا.
نەتەوە یەکگرتووەکان لە هەواڵنامەیەکدا ئاماژەیان بەوە کردووە کە هەندێک ڕووەک و ژیانی ئاژەڵی دووبارە گەڕاونەتەوە و ماسیگیریش لە هەندێک شوێن چالاکتر بووە.
بەڵام لە هەمان ڕاپۆرتدا هۆشداری دەدرێت کە ئەم باشبوونە کاتییە، چونکە پاشەکەوتی ئاو هێشتا لە ئاستێکی نزمە و گەرمای هاوین و بەهەڵمبوون دەتوانن خێرا ئەو ئاوە کەم بکەنەوە.
کوردستان لەم قەیرانە بەدەر نییە
ئەگەرچی زۆنگاوەکان لە باشووری عێراقن، بەڵام پسپۆڕان ئاماژە دەکەن کە قەیرانی ئاو سنووری جوگرافی ناناسێت.
کەمبوونەوەی ئاو لە دیجلە و فورات، گۆڕانی وەرزی بارانبارین، زیادبوونی پلەی گەرما و وشکبوونی خاک، هەمان ئەو هەڕەشانەن کە هەرێمی کوردستانیش ڕووبەڕوویان دەبێتەوە؛ لە کەمبوونەوەی بەرهەمی کشتوکاڵ و دابەزینی ئاستی بەنداوەکان، تا زیادبوونی ئاگرەکانی دارستان و تۆز و خۆڵ.
چارەسەری قەیران لە کوێیە؟
سەرجەم ئەو توێژینەوانە لەسەر یەک خاڵ کۆکن؛ ئەگەر بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ئاو، هاوکاریی نێوان وڵاتانی حەوزی دیجلە و فورات، پاراستنی زۆنگاوەکان و بەرنامەی گونجاندن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا بە خێرایی جێبەجێ نەکرێت، ئەو ناوچانە هەر ساڵێک زیاتر بەرەو لەدەستچوون دەڕۆن.
لەوانەیە بارانێکی زۆر بتوانێت بۆ ماوەیەک زۆنگاوەکان بژێنێتەوە، بەڵام زانایان دەڵێن چارەسەری ڕاستەقینە لە باران نییە، بەڵکو لە سیاسەتێکی بەردەوام بۆ پاراستنی ئاو و ژینگەدایە.
زۆنگاوەکانی باشووری عێراق، کە یونسکۆ وەک میراتێکی جیهانی ناساندوونی، ئێستا تەنها شوێنێکی سروشتی نین؛ بەڵکو تاقیکردنەوەیەکن بۆ ئەوەی عێراق و ناوچەکە تا چەند دەتوانن لە بەرامبەر گۆڕانی کەشوهەوا و قەیرانی ئاو، بە شێوەیەکی هاوبەش و درێژخایەن وەڵام بدەن.