دڵشاد موانی- شارەزای گرێبەستە نەوتییەکان
پێشەکییەکی شیکارییانە
قەیرانی وەستاوی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان، کە ماوەیەکە بووەتە سەرئێشەیەکی گەورەی ئابووری و سیاسی بۆ عێراق بە گشتی و هەرێمی کوردستان بە تایبەتی، پێویستی بە چارەسەرێکی خێرا، پراکتیکی و دوور لە ململانێی سیاسی هەیە. ئەم وەستانە، کە باری دارایی هەردوو حکوومەتی فیدڕاڵی و هەرێمی خستووەتە ژێر گوشارێکی زۆرەوە، لە بنەڕەتدا کێشەی متمانە و ناکۆکی لەسەر میکانیزمەکانی پارەدان و جێبەجێکردنی گرێبەستەکانە، نەک نەبوونی نەوت یان خواست لەسەری.
پێموایە دەتوانم چارەسەرێکی زانستی و جێی متمانە بخەمە بەردەست دانوستانکاران، کە دەتوانێت لە ماوەیەکی زۆر کەمدا، تەنانەت لە دە ڕۆژی کاردا، ئەم بنبەستە بشکێنێت و داهاتی نەوت بگەڕێنێتەوە.
لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، پرسی نەوتی هەرێم جارێکی تر لە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق، بە سەرۆکایەتی محەمەد شیاع سوودانی، هاتەوە بەرباس. هەنگاوێکی گرنگیشی نا بە خستنەڕووی ئەم دۆسیەیە لەبەردەم دەسەڵاتە یاساییەکانی عێراق، بەتایبەتی ئەنجوومەنی دەوڵەت، بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی یاسایی بۆ کێشەی نەبوونی ڕێککەوتنێکی فەرمی لە نێوان بەغدا و کۆمپانیا نەوتییەکانی (ئەپیکور) لە هەرێم، بەتایبەتی لەسەر شێوازی گواستنەوە و تێچووەکانی. ئەم هەنگاوە، هەرچەندە نیشانەی جددییەتی حکوومەتی فیدڕاڵییە بۆ چارەسەرکردن، بەڵام پێشبینی دەکرێت بڕیارەکانی ئەنجوومەنی دەوڵەت زیاتر لە بەرژەوەندی بەغدا و دەسەڵاتی ناوەند بێت، چونکە ڕەوایی گرێبەستەکان و میکانیزمە فەرمییەکانی دەوڵەتی عێراق جەخت لەوە دەکەنەوە کە مامەڵەکان دەبێت لە ڕێگەی حکوومەتی هەرێمەوە بکرێن، نەک ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمپانیاکان.
ئەمەش گەرچی فشار لەسەر هەرێم و کۆمپانیاکان دروست دەکات، بەڵام پێویستی بە میکانیزمێکی نوێی پراکتیکی و دادپەروەرانە بۆ پارەدان کەم ناکاتەوە. لێرەدا، من بیرۆکەی دامەزراندنی میکانیزمێکی بێلایەنی ژمێریاری پێشنیار دەکەم کە دەتوانێت متمانە بگێڕێتەوە و ڕێگا بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکان خۆش بکات.
تێگەیشتن لە چەقی کێشە و پێداویستی لایەنەکان
بۆ ئەوەی چارەسەرێکی کاریگەر دابنرێت، پێویستە بە وردی لە نیگەرانی و داواکارییە سەرەکییەکانی هەرسێ لایەنی سەرەکی (حکوومەتی فیدڕاڵی، حکوومەتی هەرێم، و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان) تێبگەین:
- حکوومەتی فیدڕاڵیی عێراق: پێداگری دەکات لەسەر ماددە یاساییەکانی بودجەی فیدڕاڵی کە پابەندی دەکات بە پێدانی شازدە دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک نەوت بە هەرێم، بە مەرجێک نەوتەکە لە ڕێگەی کۆمپانیای سۆمۆوە ڕادەست بکرێت. بەغدا بە توندی ڕەتی دەکاتەوە مامەڵەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان بکات و بە تەنیا حکوومەتی هەرێم بە بەرپرسیار دەزانێت لە جێبەجێکردنی گرێبەستەکانی بەرهەمهێنانی هاوبەش لەگەڵ ئەپیکۆر.
- حکوومەتی هەرێمی کوردستان: هەرچەندە بەرپرسیارێتی گرێبەستەکانی لەگەڵ کۆمپانیاکان قبووڵ دەکات، بەڵام بەهۆی کەڵەکەبوونی قەرز و دواکەوتنی پێشوو لە پێدانی پارە، تووشی کێشەی متمانە بووە. هەرێم دەیەوێت کۆنتڕۆڵی دارایی خۆی بپارێزێت، بەڵام ئەم کێشانە وایان لە کۆمپانیاکان کردووە داوای گەرەنتییەکی بەهێزتر بکەن.
- کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و گرووپی ئەپیکور: لە دۆخێکی نادڵنیاییدان. داوای پارەدانی ڕاستەوخۆ، متمانەپێکراو و تەوقیتکراو لە وەزارەتی دارایی عێراقەوە هەیە، نەک لە ڕێگەی هەرێمەوە. ئەم داواکارییە لە بنەڕەتدا بەهۆی ئەو قەرزە کەڵەکەبووانەیە کە هەرێم قەرزارە و نەبوونی گەرەنتی بۆ پارەدان سەریهەڵدا.
ئەم ناکۆکی و متمانە لەدەستدانە بووەتە هۆی هەناردەنەکردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانەوە، کە ڕۆژانە دەیان ملیۆن دۆلار زیان بە عێراق و هەرێم دەگەیەنێت و ناوبانگی عێراقی وەک هاوبەشێکی وزە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا لاواز کردووە.
چارەسەر: میکانیزمی هەژماری ئیسکڕۆی شەفاف و گەرەنتیکراو پێشنیارەکەی من بۆ چارەسەرکردنی ئەم بنبەستە لەسەر دامەزراندنی هەژمارێکی بەنکی ئیسکڕۆی بێلایەن و متمانەپێکراو چڕدەبێتەوە.
ئیسکڕۆ میکانیزمێکی دارایی باو و بەهێزە لە پیشەسازی نەوت و گازدا بۆ بەڕێوەبردنی داهاتە ئاڵۆزەکان و کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پارەدان.
سروشت و شێوازی هەژماری ئیسکڕۆی نەوت:
ئەم هەژمارە ئیسکڕۆیە، لەلایەن بانکێکی گەورەی نێودەوڵەتی (وەک جەی پی مۆرگان، سیتی بانک، یان هەر بانکێکی ناوبانگباشی ناوچەیی) بەڕێوەدەبرێت. تایبەتمەندییەکانی بریتین لە:
- بێلایەنی: بانکی ئیسکڕۆ تەنیا وەک لایەنێکی سێیەمی بێلایەن، پارێزەرێک، کار دەکات و هیچ بەرژەوەندییەکی نییە، جگە لە جێبەجێکردنی بێلایەنانەی ڕێکارە پێشوەختە ڕێککەوتووەکان.
- خۆکاربوون: پارەکان بە شێوەیەکی خۆکار و ئۆتۆماتیک بەپێی یاسایەکی ڕوون و فۆرمولەیەکی پێناسەکراو دابەش دەکرێن. ئەمەش دەستێوەردانی سیاسی و دواکەوتن لە پارەداندا بنبڕ دەکات.
- دڵنیایی: پارەکان کە لە ژمێرەی ئیسکڕۆدا دادەنرێن، پارێزراون و تەنیا بەپێی مەرجە ڕێککەوتووەکان دابەش دەکرێن. ئەمەش دڵنیایی تەواو بە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان دەدات.
- شەفافیەت: لە ڕێگای میکانیزمەکانی ڕاپۆرتی ڕوونبینیەوە، هەموو لایەنەکان دەتوانن چاودێری گواستنەوە و دابەشکردنی پارەکان بکەن.
میکانیزمی دابەشکردنی داهات لە ڕێگەی ئیسکڕۆوە:
کاردانەوەی ئەم میکانیزمە بەم شێوەیە دەبێت:
سپاردەی فیدڕاڵی: دوای ئەوەی هەرێم نەوت لە ڕێگەی کۆمپانیای سۆمۆوە ڕادەست دەکات، وەزارەتی دارایی عێراق بڕی شازدە دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک دەخاتە ژمێرەی ئیسکڕۆوە.
دابەشکردنی خۆکار: بانکی ئەسکڕۆ، ئۆتۆماتیکی بەپێی فۆرمولەیەکی پێشوەختە ڕێککەوتوو (کە لەسەر بنەمای گرێبەستەکانی ئێستای هاوبەشی لە بەرهەمهێنان داڕێژراوە)، بە شێوەیەکی خۆکار و دەستبەجێ پارەکان دابەش دەکات:
- دە لە سەد ١٠٪ داهاتی سەرەکی (Royalty) بۆ حکومەتی هەرێم (١.٦$ یەک دۆلار و شەست سەنت بۆ هەر بەرمیلێک).
- چل لە سەد ٤٠٪ گەڕاندنەوەی تێچوونەکان (Cost Recovery) بۆ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان (٦.٤٠$ شەش دۆلار و چل سەنت بۆ هەر بەرمیلێک)، کە بە شێوەیەکی کاتی و بە سنووردار کار دەکات تاوەکو وردبینییەکی سەربەخۆ لە لایەن دامەزراوەی وود ماکینزیەوە ئەنجام دەدرێت.
قازانجی نەوتی ماوەتەوە (٨$ هەشت دۆلار):
کە ٧٠٪ حەفتا لە سەد بۆ حکومەتی هەرێم واتا ( ٥.٦٠$ پێنج دۆلار و شەست سەنت) و ٣٠٪ سی لە سەد بۆ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان واتا ( ٢.٤٠$ دوو دۆلار و چل سەنت).
بە گشتی، لە هەر ١٦$ شانزە دۆلارێک بۆ هەر بەرمیلێک، حکومەتی هەرێم ٧.٢٠$ حەوت دۆلار و بیست سەنت وەردەگرێت، و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان ٨.٨٠$ هەشت دۆلار و هەشتا سەنت وەردەگرن. ئەم پڕۆسەیە دڵنیایی دەدات کە هەموو لایەنەکان بە خێرایی و شەفافیەتەوە مافی خۆیان وەردەگرن، بەبێ دواکەوتن یان ناکۆکی.
زیادکردنی شەفافیەت و متمانە بە چاودێری سەربەخۆ بۆ بەهێزکردنی زیاتری متمانە، دوو هەنگاوی چاودێری زیادە پێویستن:
- وردبینی سێیەم بۆ قەبارەی بەرهەمهێنان:
کۆمپانیایەکی وردبینی نێودەوڵەتی ناودار، وەک دیلۆیت، ڕادەسپێردرێت بۆ سەربەخۆیی دیاریکردن و پشتڕاستکردنەوەی قەبارەی بەرهەمهێنانی نەوت لەلایەن هەر کۆمپانیایەک لە گرووپی ئاپیکورەوە. ئەمەش دڵنیایی دەدات لەوەی دابەشکردنی پارەکان بە دروستی قەبارەی بەرهەمهێنانەکە دەنوێنێت.
- پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی تێچوونەکان: بۆ چارەسەرێکی درێژخایەن، کۆمپانیایەکی ڕاوێژکاری وزەی سەربەخۆ، وەک وود مەکێنزی، ڕادەسپێردرێت بۆ ئەنجامدانی شیکارییەکی گشتگیر بۆ پرۆسەی گەڕاندنەوەی تێچوونەکان لە ماوەی ٦٠ شەست ڕۆژدا. ئەمەش ژمارەیەکی دادپەروەرانە و پشتڕاستکراو بۆ تێچوونەکان دادەنێت و ڕێگری لە داواکارییە هەڵئاوساوەکان دەکات. هەر گۆڕانکارییەک لە ڕێژەی گەڕاندنەوەی تێچوونەکان لە فۆرمولەی ئیسکڕۆدا دوای تەواوبوونی ئەم ڕاپۆرتە ئەنجام دەدرێت.
نەخشەڕێگای جێبەجێکردن لە ماوەی دە ڕۆژدا
من دڵنیام ئەم چارەسەرە دەتوانرێت لە ماوەی دە ڕۆژی کاردا جێبەجێ بکرێت و هەناردەکردنی نەوت دەست پێبکاتەوە:
- ڕۆژانی یەکەم تا سێیەم: ڕێککەوتنی بنەمایی لەسەر میکانیزمی ئیسکڕۆ لە نێوان بەغدا، هەولێر، و گرووپی ئاپیکور، هاوکات هەڵبژاردن و ڕێککەوتن لەگەڵ بانکی ئیسکڕۆ و کۆمپانیای وردبینی دیلویت.
- ڕۆژانی چوارەم تا شەشەم: داڕشتن و واژۆکردنی ڕێککەوتننامەیەکی سێ قۆڵی لە نێوان وەزارەتی دارایی عێراق، حکومەتی هەرێم و بانکی ئیسکڕۆ. پاشان جێگیرکردنی وردەکاریی گرێبەستەکان و فۆرمولەی دابەشکردن لە سیستەمی بانکی ئیسکڕۆدا.
- ڕۆژانی حەوتەم تا دەیەم: کردنەوە و کاراکردنی ژمێرەی ئیسکڕۆ. تاقیکردنەوەی سیستەمەکە بۆ دڵنیابوون لە کارکردنی بێ کێشەی. پاشان، دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی کۆمپانیای سۆمۆوە، لەگەڵ دەستەبەرکردنی پارەدانێکی بەردەوام و پارێزراو لەلایەن ئیسکڕۆوە.
پێچەوانەکردنەوەی بڕیارەکەی ئەنجوومەنی دەوڵەت و گونجاوی ئەم چارەسەرە بۆ هەموو لایەنەکان
ئەم ڕێگەچارەیەی سەر هەژماری ئیسکڕۆ، بە شێوەیەکی زیرەکانە، نیگەرانییە سەرەکییەکانی هەموو لایەنەکان چارەسەر دەکات و دەتوانێت بڕیارە پێشبینیکراوەکانی ئەنجوومەنی دەوڵەتیش بە قازانجی بەغدا لە ڕەواییەتی خۆی بخات.
- بۆ حکوومەتی فیدڕاڵی عێراق: ئەم میکانیزمە ڕێز لە دەسەڵاتی بەغدا دەگرێت بەوەی مامەڵەی وەزارەتی دارایی تەنیا لەگەڵ حکومەتی هەرێم دەبێت و بەپێی یاسای بودجە بەندی ١٢ کار دەکات، هاوکات دڵنیایی دەدات لە گەیشتنی داهاتە نیشتمانییەکان.
- بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان: ڕێگەیەکی ڕوون و شەفاف بۆ وەرگرتنی پشکی ڕەوای خۆی لە داهاتی نەوت دابین دەکات، کە ئەمەش کۆنتڕۆڵی وەبەرهێنانی نەوت لە ژێر دەستی خۆیدا دەمێنێتەوە و توانای پێدانی پابەندبوونە داراییەکانی و گێڕانەوەی متمانەی پێدەبەخشێت، بەبێ ئەوەی هەوڵی پێچەوانەکردنەوەی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی یان ئەنجومەنی دەوڵەت بدات.
- بۆ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان/ئەپیکور: میکانیزمێکی پارەدانی ڕاستەوخۆ و پارێزراو پێشکەش دەکات کە داوای دەکەن، نیگەرانییەکانی پەیوەست بە قەرزەکانی هەرێم لادەبات و دڵنیایی پێویست بۆ دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان دابین دەکات. ژمێرەی ئیسکڕۆ “ئارامی وەبەرهێنان”ی تەواویان پێدەبەخشێت، بەبێ ئەوەی بەغدا ناچار بێت گرێبەستی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ واژۆ بکات.
- بۆ پیشەسازی نەوت و گاز: ئەمە پابەندبوونی عێراق بە باشترین ڕێکارە نێودەوڵەتییەکان نیشان دەدات و ژینگەیەکی وەبەرهێنانی جێگیرتر دروست دەکات دووبارە هەناردنەوەی نەوتی کەرکووک لە ڕێگەی سۆمۆوە مسۆگەر دەکات.
دەرئەنجام: بانگەوازێکی بەپەلە و پراگماتیزم
بنبەستی ئێستا لەسەر گواستنەوەی نەوت، زیاتر شکستێکی متمانەیە نەک نەبوونی چارەسەری گونجاو. پێشنیارەکەی من بۆ هەژمار یان ژمێرەی ئیسکڕۆ، لەگەڵ وردبینی سەربەخۆ و پشتڕاستکردنەوەی تێچوونەکان، چارەسەرێکی پراکتیکی و پێوەرێکی پیشەسازییە کە داواکارییە سەرەکییەکانی هەموو لایەنە بەشداربووەکان دابین دەکات. ئەمە دەسەڵاتی حکوومەتی فیدڕاڵی بۆ بەبازاڕکردنی نەوت دەپارێزێت، داهاتەکانی حکوومەتی هەرێم مسۆگەر دەکات دەسەڵاتی وەبەرهێنانی نەوت مسۆگەر دەکات، و بە شێوەیەکی گرنگ، دڵنیایی پارەدان بۆ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت دابین دەکات.
پێویستە حکوومەتی هەرێمی کوردستان، بە تایبەتی، ئەم ڕێگا پراگماتیکە بگرێتەبەر و بەپەلە کاری بۆ بکات. بەردەوامبوونی وەستاندنی هەناردەی نەوت خەرجییەکی زۆری دەبێت لە داهاتی لەدەستچوو، ناوبانگی زیانپێگەیشتووی نێودەوڵەتی، و متمانەی وەبەرهێنەری لاوازبوو. دەرفەتی گێڕانەوەی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی لەبەردەستدایە؛ تەنیا ویستێکی هاوبەشی پێویستە بۆ جێبەجێکردنی چارەسەرێکی شەفاف و سەلمێنراو. من دڵنیام کە بە سەرکردایەتییەکی یەکلاکەرەوە و پابەندبوونێکی هاوبەش بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، ئەم میکانیزمە بەئاسانی دەتوانرێت دابمەزرێنرێت، و هەناردەکردنی نەوت لە چوارچێوەیەکی کاتیی، بۆ ١٠ دە ڕۆژی ئاییندە دەست پێبکاتەوە.