کەشوهەوا دەگۆڕێت؛ عێراق و کوردستان لە بەردەم قۆناغێکی نوێی مەترسیی ژینگەییدا

بەپێی دۆکیومێنت و هۆشدارییەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان، یازدە ساڵی ڕابردوو گەرمترین ساڵەکانی تۆمارکراوی جیهان بوون، و کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا تەنها لە زیادبوونی پلەی گەرما کورت نابنەوە، بەڵکو وشکەساڵی، شەپۆلی گەرما، بارانی زۆر و لافاو، زیانی ژینگەیی و فشار لەسەر سیستەمی ئاو و خواردن لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا بەردەوام زیاد دەبن.

عێراق؛ یەکێک لە ناوچە زۆر زیانلێکەوتووەکان

لە ناو ئەو وڵاتانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا بوونەتەوە، عێراق شوێنێکی تایبەتی هەیە. ڕێکخراوی پزیشکی و مرۆیی نێودەوڵەتیی خاچی سوور (ICRC) عێراقی بە یەکێک لە پێنج وڵاتی زۆر زیانلێکەوتوو لە جیهان لەبەر گۆڕانی کەشوهەوا ناودەبات. توێژینەوە زانستییەکانیش بە هەمان ئاراستە ئاماژە بە زیادبوونی گەرما، کەمبوونەوەی باران، وشکەساڵی و کەمئاوی دەکەن.

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، کەمبوونەوەی باران و زیادبوونی پلەی گەرما لەگەڵ کێشەکانی بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ئاو و کەمبوونەوەی ئاوی ڕووبارەکان، فشارێکی گەورەیان لەسەر کشتوکاڵ، ژینگە و ژیانی دانیشتووان دروست کردووە. ڕێکخراوی خاچی سوور ئاماژە دەکات کە بیابانبوون لە نزیکەی ٣٩٪ی خاکی عێراق کاریگەری داناوە و وشکەساڵی و خۆڵبارینەکانیش بەهێزتر بوونەتەوە.

لە هەمان کاتدا، ڕووبەری سەوز لە عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە. ڕووبەرە سەوزەکان لە عێراق لە نزیکەی ٥٠٪ گەیشتوونەتە ١٧٪؛ ئەو گۆڕانکارییە بە کۆمەڵێک هۆکار، لەوانە گۆڕانی کەشوهەوا، چاودێریی نەکردن و فراوانبوونی شارنشینی، پەیوەست کراوە.

کۆچی ژینگەیی؛ کێشەکە لە باشوورەوە بەرەو باکوور دەگوازرێتەوە

یەکێک لە گرنگترین ئەنجامە کۆمەڵایەتییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا لە عێراق، زیادبوونی کۆچی ناوخۆییە. وشکبوونی زەوی و کەمبوونەوەی ئاو، بە تایبەتی لە ناوچە کشتوکاڵییەکان و زۆنگاوەکانی باشووری عێراق، ژیانی خێزانێکی زۆری گوندنشین و دامدار و ماسیگر بە مەترسییەوە بەستووەتەوە.

داتا نوێیەکانی  IOM، نیشانی دەدەن کە تا ئەیلولی ٢٠٢٥ لە ١٢ پارێزگای عێراق ٣١,٠٠١ خێزان، یان ١٨٦,٠٠٦ کەس، بەهۆی هۆکارە ژینگەییەکانەوە جێگای ژیانیان گۆڕیوە. لە زیقار تەنها، تا فێبریوەری ٢٠٢٦، زیاتر لە ١٠,٥٠٠ خێزان ــ نزیکەی ٦٠ هەزار کەس ــ بەهۆی کەمئاوی و فشارەکانی گۆڕانی کەشوهەوا ئاوارە بوون.

ئەم کۆچکردنە تەنها کێشەیەکی ژینگەیی نییە، بەڵکو کێشەیەکی کۆمەڵایەتی و ئابووریشە. کاتێک خێزانەکان سەرچاوەی ئاو، زەوی کشتوکاڵی یان سەرچاوەی داهاتی خۆیان لەدەست دەدەن، ناچار دەبن بەرەو شارە گەورەکان بڕۆن. لە هەمان کاتدا، بەشێک لە ئەو کۆچکردنە بەرەو ناوچەکانی باکووری عێراق و هەرێمی کوردستان ئاراستە دەبێت.

هەرێمی کوردستان؛ ناوچەی مەبەست بۆ کۆچی ژینگەیی

لە ساڵانی ڕابردوودا، بەرپرسانی حکومەتی هەرێمی کوردستان چەند جارێک هۆشدارییان لە کاریگەرییەکانی کەمئاوی و گۆڕانی کەشوهەوا لەسەر ئاوارەبوونی دانیشتووانی ناوەڕاست و باشووری عێراق داوە. لە ٢٠٢٣دا، بێگەرد تاڵەبانی، وەزیری کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو لە حکومەتی هەرێم، وتبووی کە کەمئاوی و لەدەستچوونی بۆشاییە سەوزەکان لە ناوەڕاست و باشووری عێراق دەتوانێت زەوییە کشتوکاڵییە بەرهەمدارەکان و ئاسایشی خواردن زیانمەند بکات و ببێتە هۆی کۆچی دانیشتووان بەرەو هەرێمی کوردستان.

ئەم مەترسییە ئێستا تەنها پێشبینییەکی داهاتوو نییە. هەمان ئەو کۆچکردنە ژینگەییەی لە باشووری عێراق دەستی پێکردووە، دەتوانێت فشار لەسەر شارەکانی هەرێم، بازاڕی کار، خانووبەرە، خوێندن، تەندروستی و ژێرخانی ئاو و کارەبا زیاد بکات. بە تایبەتی کاتێک کۆچی ژینگەیی لەگەڵ کۆچی ئابووری و کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەبێت.

گەرما، وشکەساڵی و خۆڵبارین لە هەرێم

هەرێمی کوردستان خۆیشی لە کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا بەدەر نییە. لە ساڵانی دواییدا هاوینەکان گەرمتر و درێژتر بوونەتەوە، شێوازی بارانبارین ناڕێک بووە و فشار لەسەر سەرچاوەکانی ئاوی ڕووبار و ژێرزەوی زیاد بووە. هەروەها خۆڵبارین و تۆز و تەم بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەرییان داناوە.

ئەم گۆڕانکارییە بەتایبەتی بۆ کشتوکاڵ گرنگە، چونکە کەمبوونەوەی باران و گۆڕانی کاتی بارین دەتوانێت پڕۆسەی چاندن و بەرهەمهێنان ناڕێک بخات و پێویستی بە ئاودان زیاد بکات. لە هەمان کاتدا، زیادبوونی گەرما و وشکەساڵی دەتوانێت مەترسیی ئاگردان، بیابانبوون و لەدەستدانی زەوی کشتوکاڵی زیاد بکات.

هەنگاوەکانی هەرێم بۆ گونجاندن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا

لە بەرانبەر ئەم گۆڕانکارییەدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ٢٠٢٦دا باسی دانانی پلانی تایبەت بۆ گونجاندن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا کردووە. “پلانی ناوخۆیی گونجاندن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا بۆ هەرێمی کوردستان” بە ئامانجی پاراستنی ئاسایشی ئاو و ژینگە و دانانی بنەمای زانستی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا کاری لەسەر دەکرێت.

هەروەها دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگەی هەرێمی کوردستان لە ئەیلولی ٢٠٢٦دا ڕایگەیاندووە کە کابینەی نۆیەم ستراتیژییەکی گشتگیری بۆ کەمکردنەوەی دەرچوونی گازە پیسکەرەکان و زیادکردنی ناوچەکانی سەوزایی پەسەند کردووە.

بەڵام قەبارەی کێشەکە نیشان دەدات کە چارەسەرکردن تەنها بە پلان و ڕاگەیاندنەوە ناکرێت. پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو، گەڕاندنەوەی ناوچە سەوزاییەکان، کەمکردنەوەی بەبیابانبوون، پشتگیریکردنی کشتوکاڵی گونجاو لەگەڵ کەشوهەوا، بەهێزکردنی ژێرخانی ئاوی شارەکان و دانانی پلان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کۆچی ژینگەیی، دەبنە بەشێکی سەرەکی لە هەر ستراتیژییەکی داهاتووی ژینگەیی.

گۆڕانی کەشوهەوا بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان تەنها پرسی ژینگە نییە، پرسی ئاو، کشتوکاڵ، ئابووری، شارنشینی، کۆچ، ئاسایشی خواردن و ژیانی ڕۆژانەی دانیشتووانە. ئەگەر گەرمبوونی جیهان و کەمئاوی بەردەوام بن، فشارەکە تەنها لەسەر سروشت نابێت، بەڵکو دەتوانێت شێوازی ژیان و جوگرافیای دانیشتووانیش بگۆڕێت. ئەوەش واتە مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا بۆ هەرێمی کوردستان، لە ئێستاوە، بەشێکە لە پلاندانان بۆ داهاتووی کۆمەڵگا و دانیشتووان.