بە شێوەیەکی گشتی، دیمەنی سیاسی و ئابووریی عێراق بەدەست ناڕوونیی ستراتیژی و نادیاریی ئاسۆی داهاتووەوە دەناڵێنێت، بە جۆرێک کە قەبارەی هەڕەشە و ئاڵنگارییەکانی بەردەمى زۆر زیاترن لە دەرفەتەکان.
لە نێو ئەم تەمومژە سیاسییەدا، تاکە هێڵێکی دیار و پێشبینیکراو، بریتییە لە بەردەوامیی هەڵوێستە توند و سیاسەتە ناوەندگەراکانی بەغدا بەرانبەر بە هەرێم، كە ئەگەری زیاترە دۆخی پەیوەندییە داراییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بەرەو خراپتر ببەن.
ئێمە بەدرێژایی زیاتر لە دە ساڵی ڕابردوو و بەرلەوەی کێشەکان وەک ئێستا بەشێوەی هەرەسی بەفر بەرەو ڕووی هەرێم ببنەوە، لەگەڵ غلۆربوونەوەی هەر كلۆ بەفرێكی ئەو کێشانە قسەمان دەكرد و لەگەڵ دانانی هەر تەڵە و لوغمێک و نەخشەكێشان بۆ دروستكردنی هەر گرفتێك زیاتر لە جارێك و دووان و سیان هۆشداریمان دەدا، ئێمە بەدرێژایی ئەو ساڵانە وەك بانگبێژەكەی ماڵتامان لێ هاتبوو.
خەوشی ئەو بابەتانە زۆرەو سەربوردەی گرفتەکەیش دوور و درێژە، بۆیە هەڵیدەگرین بۆ کاتێکی تر .
لێرەدا تەنها لەسەر ئەو هەنگاوە نوێ و مەترسیدارانەوە ڕادەوەستین کە بە ئەگەری زۆرەوە لەم چەند ساڵەی داهاتوودا بەغدا کاریان لەسەر دەکات و ڕووبەڕووی هەرێمیان دەكاتەوە، بەبێ ڕەچاوكردنی ئەوەی هەر كەسێك سەرۆكی حكوومەت یان وەزیری دارایی عێراق بێت.
- بەغدا جگە لەوەی كە زۆرینەی هەرە زۆری داهاتە نانەوتییەكان بە داهاتی ئیتیحادی و بە مافی خۆی دەزانێ، ویستی ئەوەیشی هەیە بەجۆرێك لەجۆرەكان كاربكات بۆ ئەوەی خۆی ڕاستەوخۆ ئەو داهاتانە وەربگرێت، ئەمە تەنها بە داهاتی گومرگەكانەوە ناوەستێت كە دەیەوێ لە ڕێگەی سیستمی ئەسیكۆداوە بە ئەنجامی بگەیەنێت، بەڵكو نیازی هەیە بۆ باج و ڕسومات و هەموو ئەو داهاتانەی بە ئیتیحادیان دەزانێ ئەو هەنگاوە بگرێتەبەر یان لانی كەم ئەو خواستە بكاتە كارتی گوشار بۆ گێچەڵكردن بە هەرێمی کوردستان.
- بەغدا دان بەو خەرجییانەدا نانێت كە حكوومەتی هەرێم لەسەر داهاتە نانەوتییەكانی خۆی ئەنجامیان دەدات، بەڵكو دەیەوێ دەسەڵاتی خەرجكردن لە بچووكترینەوە تا گەورەترینی لە حكوومەتی هەرێم وەربگرێتەوە، هەر خەرجكردنێك ببستێتەوە بە ڕەزامەندیی وەزارەتی دارایی عێراق لەو بوارانەی كە ئەو وەزارەتە پەسەندی دەكات، تا ئەو ڕادەیەیشی کە زۆرینەی هەرە زۆری ئەو داهاتانە لەلایەن بەغدارە وەربگیرێن یان بگەڕێنرێنەوە بەغدا و پاشان لەوێوە بەپێی ویست و ڕەزامەندی بەغدا بۆ هەرێم تەرخان بکرێنەوە و تەمویل بکرێنەوە.
- بەغدا هەمو زەوی و موڵک و هەبووە ناداراییەكانی هەرێمیش هەر بە موڵكی حكوومەتەكەی خۆی دەزانێ و دەیەوێ دەسەڵاتی بەكارهێنان و سوودوەرگرتنیان لە هەرێم وەربگرێتەوە، لە داهاتوودا ئەگەری هەیە كاری زۆر بۆ ئەو مەبەستە بكات و چوارچێوەی یاسایشی بۆ ساز بكات، چونكە ئەو چوارچێوە یاساییەی ئیستە پشتی پێ دەبەستێت بریتییە لە یاساكانی سەردەمی بەعس و ئەگەرێك هەیە كە نەتوانێ ئەم ویستە بەو یاسایانە بسەپێنێ، هەرچەند ئەو ئەگەرەیش بەهێز نییە و پێشتر بەغدا بە پشتبەستن بەو جۆرە یاسایانە توانیویەتی بەشێک لەو خواستانە بسەپێنێ کە لەگەڵ فیدراڵیەت و دەستور ناگونجێن.
- لەم سەرو بەندەدا مووچە بەتەواوی نابڕدرێت و بەتەواوی و ڕێكوپێكیش نادرێت، بەغدا وەک ماف سەیری مووچە ناکات بەڵکو وەك قەرزەكەی شایلۆك بەكاری دەهێنێ و، باجەکەی قورس دەبێ لەسەر هەرێم.
- بەغدا پێی وایە هەرچی سامان و دارایی هەرێمە موڵكی حكوومەتی عێراقە و هەرێم بەناڕەوا هەڵسوكەوتی پێوەكردووە، ئەوەی هەرێم ڕاستەوخۆ بەکاریهێناوە لەگەڵ ئەوەی كە لە بەغداوە بۆی نێردراوە هەموویان پێكەوە قەرزن لەسەر حكوومەتی هەرێم، خوێنەكەی سیاوەشن و وشك نابنەوە تاكو تۆڵەیان لە هەرێم نەكاتەوە.
- دەسەڵاتی خەرجكردنی ڕاستەوخۆی مووچە لە بەغداوە و هەناردەكردنی نەوتی هەرێم ڕاستەوخۆ لەلایەن بەغداوە ئەو هەنگاوە گەورانەن كە بەغدا بڕیونی بۆ بەناوەندیكردنەوە، بەغدا بەوەندەیش ناوەستێ. واتە ئێستا هەموو سامانی سەرزەوی و ژێر زەوی و خودی زەوی و هەموو هەبوە ناداراییەكانی تر و هەموو سەرچاوەكانی داهات لە باج و گومرگ و ڕسوماتەكان و هەموو دەسەڵاتەكانی خەرجكردن لەلایەن بەغداوە نیشانەیان لێ گیراوە و كاریان لەسەر دەكرێ و هەنگاویشیان بۆ نراوە بۆ بەناوەندیكردنەوەی تەواوەتیان. ئەمە جۆرێكە لە ناوەندگەرایی كە لە سەرانسەری دنیا و لەناو دەوڵەتە سادە و ناوەندییەكانیشدا وێنەی نییە.
- هەوڵی تەنگپێهەڵچنین لە بوارەكانی بازرگانی و وەبەرهێنان لەلایەن بەغداوە بەردەوامیی دەبێت.
- ناكۆكییە قووڵەكانی نێوان هێزە سیاسییەكانی هەرێمیش بوونەتە پاژنەی ئەخیلی كورد.
* (بانگبێژەکەی ماڵتا) ئیدیۆمێکی باوە بەتایبەت لە زمانی عەرەبیدا بۆ کەسێک بەکاردێت کە کارێک دەکات یان قسەیەک دەکات بەبێ ئەوەی کەس گوێی لێ بێت یان گرنگی پێ بدات. چیرۆكی پشت ئەم ئیدیۆمەیش چەند گێڕانەوەیەكی هەیە، باوترینیان ئەوەیە كە زیاتر لە 100 ساڵ بەر لە ئەمڕۆ ئینگلیزەكان چەند كەسێك لە سیاسی و پیاوانی ئایینی لە میسرەوە دووردەخەنەوە بۆ دورگەی ماڵتا، كاتی نوێژ دێت و خێرا یەكێك لە پیاوە ئایینیە میسرییە دوورخراوەکان بە دەنگی بەرز دەست دەكات بە بانگدان، بەڵام نە كەس گوێی لێ دەگرێ و نە كەس بەدەنگ بانگەكەوە دێ و نە هیچ بایەخی پێ دەدرێ، چونكە دەمێكە موسڵمانان لەوێ نەماون.
* (پاژنەی ئەخیل) وەک ئیدیۆم ئاماژەیە بۆ خاڵی هەرە لاواز، سەرچاوەکەی ئەفسانەیەکی گریکییە.
