نەوت و دەستوور؛ ململانێی هەمیشەیی نێوان هەولێر و بەغدا
دابەشکردنی سامانی نەوت؛ دەستوور چی دەڵێت و ناکۆکییەکان لەکوێوە دێن؟
دڵشاد موانی- شارەزای بواری نەوت
ڕەنگدانەوەی دەستووریی لە کێشەی نەوتی هەرێم و بەغدا
کێشەی نەوت لە نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستان و حکوومەتی ناوەندی یەکێکە لەو کێشە هەرە ئاڵۆزانەی کە کاریگەری زۆری لەسەر چوارچێوەی سیاسی عێراقی پاش ساڵی ٢٠٠٣ هەیە. بۆ تێگەیشتن لە لایەنە یاسایی و دەستوورییەکانی ئەم ناکۆکییە، پێویستە چەند ماددەیەکی سەرەکی دەستووری عێراق تاوتوێ بکەین، بەتایبەتی ماددەکانی ١١١، ١١٢، ١١٥، ١٢٠، ١٢١، ئەم ماددانە پێکەوە هاوسەنگیی دەسەڵات لە نێوان حکوومەتی ناوەند و هەرێمەکاندا دیاری دەکەن، لەوانەش سەبارەت بە سەرچاوە سروشتییەکانی وەک نەوت و گاز.
خاوەندارێتی نەوت و گاز؛ ماددەی ١١١
ماددەی ١١١ بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکات کە “نەوت و گاز موڵکی هەموو گەلی عێراقە لە هەموو ناوچەکان و پارێزگاکاندا.” ئەمە واتای ئەوەیە کە خاوەندارێتیی سەرچاوە سروشتییەکان بە شێوەیەکی گشتی و هاوبەشە، واتا هیچ لایەنێک—چ حکوومەتی ناوەند بێت یان هەرێم—ناتوانێت بانگەشەی کۆنتڕۆڵی تەنها بکات. بەغدا زۆرجار پشت بەم ماددەیە دەبەستێت بۆ ئەوەی بڵێت هەناردەکردنی نەوت دەبێت لەژێر دەسەڵاتی ناوەندییەوە بێت بۆ دڵنیابوون لە دابەشکردنێکی دادپەروەرانە.
بەڕێوەبردنی نەوت و گاز؛ ماددەی ١١٢
ماددەی ١١٢ چوارچێوەیەکی دوو لایەنە دیاری دەکات:
حکوومەتی ناوەند، بە هاوکاریی هەرێمە بەرهەمهێنەرەکان و پارێزگاکان، نەوت و گازی دەرهێنراو لە کێڵگە ئێستاییەکان بەڕێوەدەبات.
داهاتەکان دەبێت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە دابەش بکرێن، بە لەبەرچاوگرتنی ژمارەی دانیشتووان و قەرەبووکردنەوەی ئەو هەرێمانەی کە پێشتر لەژێر ڕژێمی پێشوو بێبەش کرابوون یان دواتر زیانیان بەرکەوتبوو.
ئەم ماددەیە داواش لە حکوومەتەکانی ناوەند و هەرێم دەکات کە هاوکاری یەکتر بکەن لە دانانی سیاسەتە ستراتیژییەکان بۆ گەشەپێدان، بەپێی تەکنیکە نوێیەکان و بنەماکانی وەبەرهێنان.
نووسینەوەی دەستوور لە ساڵی ٢٠٠٥ ئاماژەی بە لێکدانەوەی چەمکی “کێڵگەکانی ئێستا” کردوە کە ئەمە دوو ووشەی زۆر گرنگن. بەغدا دەڵێت ئەمە دەسەڵاتی هەرێمەکان سنووردار دەکات بۆ ئەو کێڵگانەی لە داهاتوویشدا دەدۆزرێنەوە، لەکاتێکدا حکومەتی هەرێم پێداگری دەکات کە ئەمە ڕێگەیان پێدەدات کە هەردوو کێڵگە کۆن و نوێیەکان بەڕێوەببەن، بەتایبەتی ئەوانەی دوای ساڵی دوو هەزار و پێنج دۆزراونەتەوە، کۆمپانیا بیانیەکانیش هەمان تێگەشتنی هەرێمیان هەیە بۆ مادەی ١١٢.
خۆبەڕێوەبەریی هەرێمەکان؛ ماددەکانی ١١٥، ١٢٠ و ١٢١
ئەم ماددانە جەخت لەسەر ئەو سەربەخۆییە بەرچاوە دەکەنەوە کە بە هەرێمی کوردستان دراوە:
– ماددەی ١١٥ دەڵێت ئەو دەسەڵاتانەی کە بە ڕوونی بۆ حکوومەتی ناوەند تەرخان نەکراون، موڵکی هەرێمی کوردستانە. لە دەسەڵاتە هاوبەشەکاندا، یاسای هەرێم لە کاتی ناکۆکیدا لە پێشترە.
– ماددەی ١٢٠ ڕێگە بە هەرێمی کوردستان دەدات دەستووری تایبەت بە خۆی پەسەند بکات بۆ دیاریکردنی دەسەڵاتە ناوخۆییەکانی، بەڵام بەداخەوە پەڕلەمانی کوردستان هێشتا نەیتوانیوە دەستوری هەرێم تێپەڕێنێ .
– ماددەی ١٢١ مافی هەرێمی کوردستان دەدات کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن، یاسادانان، و دادوەرییەکانی بەکاربهێنن، هەروەها بەڕێوەبردنی هێزە ئەمنییە ناوخۆییەکان. لەوەش گرنگتر، ئەم ماددەیە ڕێگە بە هەرێمی کوردستان دەدات کە چۆنیەتی جێبەجێکردنی یاسا ناوەندییەکان لەناو سنوورەکەیدا هەموار بکات ئەگەر ئەو یاسایانە لەگەڵ پێشینەی هەرێمیدا ناکۆک بن.
حکوومەتی هەرێم زۆر پشت بەم ماددانە دەبەست بۆ پاساو هێنانەوە بۆ واژۆکردنی گرێبەستی نەوتی سەربەخۆ لەگەڵ کۆمپانیا جیهانییەکان و هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی تورکیاوە، بەبێ ڕەزامەندیی بەغدا. پێم وایە ئەگەر گرێبستەکەی ساڵی ١٩٧٣ی نێوان عێراق و تورکیا نەبوایە هەرێم ئەیتوانی بەردەوامبێ لەسەر هەناردەکردنی نەوت بە شێوەی ڕاستەخۆ.
پرسی سۆمۆ
سۆمۆ بەرپرسیارە لە بەبازاڕکردنی هەناردەکردنی نەوتی عێراق. بەغدا پێداگری دەکات کە هەموو فرۆشەکانی نەوت دەبێت لە ڕێگەی ئەم کۆمپانیایەوە بێت، بە پشت بەستن بە ماددەی ١١١ و چوارچێوەی هاوکاریی ماددەی ١١٢. بەڵام حکوومەتی هەرێم دەڵێت، بەپێی ماددەکانی ١١٥ و ١٢١، مافی یاسادانان و بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی خۆی دەپارێزێت کاتێک یاسا ناوەندییەکان لەگەڵ یاساکانی پێشوی هەرێمدا ناکۆک بن.
ئاڵۆزییەکە لەوەدایە کە عێراق پێی وایە کۆمپانیای سۆمۆ دیزاین کراوە بۆ دڵنیابوون لە شەفافیەت و دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهات لە سەرانسەری عێراقدا، لەکاتێکدا حکومەتی هەرێم وەک میکانیزمێک سەیری دەکات کە سەربەخۆیی دەستووری و داراییەکەی لاواز دەکات.
ئەنجام
دەستووری عێراق پاساوی یاسایی بە هەردوو لایەن دەدات بۆ پشتگیریکردنی هەڵوێستەکانیان. ماددەکانی ١١١ و ١١٢ داواکەی بەغدا بەهێز دەکەن بۆ خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی هاوبەش، لەکاتێکدا ماددەکانی ١١٥، ١٢٠، و ١٢١ دەسەڵاتێکی بەرچاو بە حکومەتی هەرێم دەدەن لە خۆبەڕێوەبەریی هەرێمیدا. هەر ئەم ناڕوونیە دەستوورییەیە کە لە دڵی کێشەی هەناردەکردنی نەوت و دابەشکردنی داهاتدایە.
چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە سازانێکی سیاسی هەیە کە هاوسەنگی نێوان دەسەڵاتی ناوەند و مافەکانی هەرێم ڕوون بکاتەوە، ڕەنگە لە ڕێگەی یاسایەکی نوێوە کە هەناردەکردنی نەوتی حکومەتی هەرێم لە چوارچێوەی کاری کۆمپانیای سۆمۆ یەکبخات لەکاتێکدا پشکی دادپەروەرانەی داهات بۆ هەرێم زامن دەکات. بەبێ ئەم جۆرە سازانە، گفتوگۆی دەستووری بەردەوام دەبێت لە دروستکردنی بێ متمانەیی و ناسەقامگیری لە کەرتی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستاندا.
