سیاسیشرۆڤه‌

ململانێی ئیتنیکی

<کەرکووک و ناوچە دابڕێندراوەکان وەک نموونە>

 

کەرکووک ناوچەیەکی ئاڵۆز و پرسێکی بە هەرێمیکراوە! جگە لەئەکتەرە ناوخۆییەکان، ئەکتەرە هەرێمی-نێودەوڵەتییەکان لە کارلێک، بەڕێوەبردن و چاڵاکییە سیاسی و جڤاتییەکانی ناوی بەشدارن. لەبنەڕەتیشدا، داڕشتنی ستاتۆی یاسایی-سیاسی کەرکووک خەیاڵ و بڕیاری هێزە کۆلۆنیالەکانی دوای جەنگی یەکەمی جیهانی لەپشتەوە بووە بەتایبەتیش شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا. بۆ تێگەیشتن لە دیوی ناوەوە و دەرەوەی ململانێی ئیتنیکی لە کەرکووک و ناوچە دابڕێندراوەکان، دەبێت سەر بە زیاتر لە تیۆرێکی بوارەکە دابگرین و ئاوێتەی بین.
بۆ هەواڵ و زانیاری بەردەوام زێدپرێس لە تێلیگرام وەربگرە

 

تیۆری Primordial رەسەن یان سەرەکی بانگەشەی چەند ئاڕگیۆمێنتێک دەکات کە دەکرێت ململانێ و رکابەرییەکانی نێو کەرکووک و ناوچە دابرێندراوەکانی لە عیراق پێ بخوێنینەوە. ئەم تیۆرە لەسەر ئەم وێنەیە نەخشێنراوە کە گوایە ململانێی نەژادی دیاردەیەکی سروشتی و ئاساییە چونکە رەگ و ریشەیەکی مێژوویی هەیە و پێدراوی خواوەندە. واتە مرۆڤ بەهۆی جیاوازی لە ناسنامە، زمان، مێژوو، خاک، ئاین و بیروباوەڕی دەکەوێتە دۆخی ململانێوە کە خۆی رۆڵی لە بیناکردن و چێکردنیدا نەبووە و سروشت بەشێوەی خۆرسک پێی بەخشیوە.

چەقی بانگەشەی ئەم تیۆرە پێداگرییە لەسەرئەوەی کە نەژاد و ناسنامە دۆخێکی جێگیر، رەق و وەستاون Static گۆڕانی بەسەردا نایەت و هیچ جۆرە گۆڕان و دینامیکیەتێک لەخۆناگرێت. پێچەوانەی تیۆری Constructivism بنیادی کۆمەڵایەتی کە پێی وایە پاڵنەری ئابووری-کۆمەڵایەتی رۆڵ لە ململانێ ئینتیکییەکان دەبینن. لێرەوە کاتێک گڕووپێکی نەژادی لە سیاسەت، حکومڕانی و یاسادانان پەراوێزدەخرێت ململانێی دێتەپێشەوە. ئەگەرچی ئەم تیۆرە ناتوانێت هەموو گۆشە و دیوە شاراوە و نەبینراوەکانی ململانێی ئیتنیکی لە عیراق بخوێنێتەوە چونکە:

یەکەم: بەر لە دۆزینەوەی نەوت لە کەرکووک لەساڵانی بەر لە ١٩٢٧ ململانێی ئیتنیکی نەبووە و نەبینراوە. بەڵام کاتێک دەوڵەتی عیراق دروست دەبێت، کەرکووک دەبێت بە خاوەن ستاتۆی یاسایی-سیاسی و خاوەن سەرچاوەی سروشتی بەتایبەت نەوت، ململانێی ئیتنیکی دێتەکایەوە و دواتریش فۆڕمی ململانێکە چڕتر و فراوانتر دەبێت.

دووەم: سیاسەتی بەعەرەبکردن، راگواستن، گۆڕینی دیمۆگڕافیا و دەستکاریکردنی سنوری کارگێڕی کەرکووک و ناوچە دابڕێندراوەکان ئاماژەی زاڵ و بینراوی ململانێکەن و دەکرێت لەم داتایەی خوارەوە وێنەکە ڕوونتر ببینین کە سەرژمێری سێ کاتی جیاوازی نەتەوە ئیتنیکەکانە لە کەرکووک:

-لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا ڕێژەی کورد لە کەرکووک ٤٨% و عەرەبیش ٢٨% و تورکمان ٢١%

-لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧ ڕێژەی کورد دادەبەزێت بۆ ٣٨% و عەرەب بەرزدەبێتەوە بۆ ٤٥% و تورکمانیش دادەبەزێت بۆ ١٧%

-لەسەرژمێری ساڵی ١٩٩٧ ڕێژەی کورد دووبارە دادەبەزێت بۆ ٢١% و عەرەب جارێکی تر بەرزدەبێتەوە بۆ ٧٢% و تورکمانیش دادەبەزێت بۆ ٧%

هەموو ئەو گۆڕان، دەستکاریکردن و داڕشتنەوەی هەندەسەی کۆمەڵایەتی و ئیتنیکی لە کەرکووک و ناوچە دابڕێندراوەکان دوو هێما و وێنەی سەرەتایی و پێشوەختەمان پێدەدەن: یەکەم: پرسی نەژاد جێگیر و نەگۆڕاوە و لە پڕۆسەیەکی مێژووییدا فۆڕم، شێوە و یەکێتی ئیتنیکی وەردەگرێت و بە ئامراز و هێزی ڕەق هەڵناوەشێتەوە و ناتوێندرێتەوە.

دووەم: ململانێی نەژادی ڕاستە خۆرسک و جێگیرە، بەڵام دەکرێت فاکتەری ئابووری <نەوت و سامانی سروشتی Natural Resources> فاکتەری کۆمەڵایەتی زەمینەی جۆشدان و جوڵاندنی بۆ ساز و ئامادە بکات. چونکە دەگوترێت پێشتر هەموو نەتەوە و ئیتنیکە جیاوازەکانی کەرکووک بەیەکەوە ژیاون، زمانی یەکتریان زانیوە تائێستاشی لەگەڵدا بێت، ژن و ژنخوازی و پەیوەندی هاوڕێیەتی، دراوسێیەتی و هاوبەندی و رایەڵەی کۆمەڵایەتی گڕووپە ئیتنیکییەکانی ئەوشارەی بەیەکەوە بەستۆتەوە.

دیارە لە دامێن-خوارەوەی کۆمەڵگەوە هیچ تەنگەژە و ململانێیەک نەبووە، بەڵام فاکتەری ئابووری و بەرژەوەندی سیاسی کە سەرەوە ململانێکان بینادەکات تاوەکوو دەگاتە جینۆساید و نکۆڵیکردن لە ناسنامەی کورد و تورکمان. قوڵایی ئەم ململانێ و سڕینەوە نەژادییە لەدوای خۆماڵیکردنی نەوت لە عیراق دەگات بە لوتکە.

پەیڕەو ئەنوەر

نووسه‌ر و توێژەر

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

سه‌رنجێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

ئه‌مه‌ش ببینه‌
Close
Back to top button
Loading...